Diz protezi önerilen hastaların çoğu muayenede aynı soruyu sorar: "Dizimin tamamı mı değişecek, yoksa yalnızca bozulan yeri mi?" Soru yerindedir, çünkü diz protezinin bir çeşidi yoktur. Dizin bütün yüzeylerinin yenilendiği total diz protezi de vardır, yalnızca aşınan bölümün yenilendiği kısmi diz protezi de. Kısmi proteze halk arasında "yarım protez" denir.
Komşunuza yarım protez takılmış ve kısa sürede ayağa kalkmış olabilir. Bir yakınınıza ise total protez yapılmıştır ve o da dizinden memnundur. İkisi de doğru olabilir, çünkü bu iki ameliyat birbirinin rakibi değildir. Her biri farklı bir dizin, farklı bir aşınma biçiminin çözümüdür.
Aşağıda dizin yapısını, iki ameliyatta neler yapıldığını, kısmi protezin kimlere uygun olduğunu ve kararın hangi adımlarla verildiğini sade bir dille anlatıyoruz. Amacımız, hekiminizle konuşurken neyi, neden sorduğunuzu bilmeniz.
Diz kaç bölümden oluşur?
Dizi dışarıdan bakınca bir bütün gibi görürüz. Oysa eklemin içinde, yükü ayrı ayrı taşıyan üç bölüm vardır. Hekimler bu bölümlere "kompartman" der.
- İç yarı: İki dizinizin birbirine bakan tarafıdır. Yürürken vücut ağırlığının büyük kısmı buradan geçer.
- Dış yarı: Dizin dışa bakan tarafıdır.
- Diz kapağı eklemi: Diz kapağı kemiğinin, uyluk kemiğinin ön yüzündeki oluğun içinde kaydığı bölümdür. Merdiven çıkarken, çömelirken, sandalyeden kalkarken çalışır.
Bu bölümlerin hepsinde kemik uçlarını örten, kaygan ve parlak bir kıkırdak tabakası bulunur. Diz kireçlenmesi dediğimiz hastalık, bu kıkırdağın zamanla incelip aşınmasıdır. Kıkırdak kendini yenileyemediği için aşınan yerde kemik kemiğe sürtmeye başlar, ağrı ve tutukluk ortaya çıkar. Hastalığın belirtilerini ve ameliyatsız tedavi seçeneklerini diz kireçlenmesi sayfamızda ayrıca anlattık.
Önemli olan şudur: Aşınma her hastada üç bölümde birden başlamaz. Kimi dizde yıllarca yalnızca iç yarı yıpranır, öteki iki bölüm sağlam kalır. Kimi dizde ise üç bölüm birlikte bozulur. Protez tipini belirleyen de işte bu tablodur.
Dizin ortasında, uyluk kemiğiyle kaval kemiğini birbirine bağlayan iki de çapraz bağ vardır. Bu bağlar dizin öne arkaya kaymasını önler ve beyne dizin konumu hakkında bilgi taşır. Kısmi protez kararında çapraz bağların durumu, aşınmanın yeri kadar önem taşır.
İki ameliyatta ne yapılır?
Total diz protezi
Total diz protezinde dizin üç bölümü de yenilenir. Uyluk kemiğinin alt ucundaki ve kaval kemiğinin üst yüzündeki aşınmış kıkırdak, altındaki ince bir kemik tabakasıyla birlikte kaldırılır. Uyluk kemiğinin ucuna dizin doğal biçimine benzeyen metal bir parça, kaval kemiğinin üstüne metal bir tabla yerleştirilir. İkisinin arasına dayanıklı, özel bir plastikten yapılmış kaygan bir ara parça konur. Gerek görülürse diz kapağının arka yüzü de yenilenir.
"Total" sözcüğü hastaları ürkütebilir. Dizin kesilip atıldığı sanılır. Gerçekte yapılan iş, kemik uçlarının yüzeyini yenilemektir. Diş hekiminin dişi çekmeden üzerine kaplama yapmasına benzetilebilir. Kemiğin kendisi, kaslar, yan bağlar yerinde kalır.
Bu ameliyatta ön çapraz bağ genellikle alınır. Arka çapraz bağın korunup korunmayacağı protezin tasarımına ve dizin durumuna göre belirlenir. Bağların görevini protezin biçimi ve dizin yan bağları üstlenir. Ameliyat ortalama 1,5-2 saat sürer.
Total protez, kireçlenmenin dizin birden fazla bölümüne yayıldığı, bacak ekseninin belirgin biçimde bozulduğu ya da çapraz bağların görev yapamadığı dizlerde doğru seçenektir. Diz protezi ameliyatlarında başarı oranı %90'ın üzerindedir ve uygun teknikle yerleştirilen modern protezlerin ömrü 15-20 yıla kadar uzayabilmektedir.
Kısmi (yarım) diz protezi
Kısmi diz protezinde yalnızca aşınmış olan bölümün yüzeyi yenilenir. Çoğunlukla bu bölüm dizin iç yarısıdır. Aşınan taraftaki uyluk kemiği ucuna küçük bir metal parça, karşısındaki kaval kemiği yüzeyine küçük bir tabla ve aralarına plastik bir ara parça yerleştirilir. Dizin sağlam olan öteki yarısına, diz kapağı eklemine ve çapraz bağlara dokunulmaz.
Yani hastanın kendi kıkırdağının ve kendi bağlarının büyük bölümü yerinde kalır. Ameliyattan sonra diz, yarısı protez yarısı doğal eklem olarak çalışmayı sürdürür. Kısmi protezin üstünlüklerinin de sınırlarının da kaynağı budur.
Kısmi protezlerin iki ana tipi vardır. Sabit yüzeyli tiplerde plastik ara parça metal tablaya kilitlenir. Hareketli yüzeyli tiplerde ise bu parça iki metal yüzey arasında serbestçe kayar. Hangisinin kullanılacağı dizin yapısına göre seçilir. Robotik kol eşliğinde yapılan kısmi protez ameliyatını robotik kısmi diz protezi sayfamızda ayrıntılı olarak anlattık.

Kısmi diz protezinin artıları nelerdir?
Ameliyat dizin yalnızca bir bölümünde yapıldığı için vücuda verilen yük daha azdır. Uygun hastada kısmi protezin sağladıkları şöyle sıralanabilir:
- Daha küçük kesi: Cilt kesisi total proteze göre kısadır, kaslara ve yumuşak dokulara daha az dokunulur.
- Daha az kemik ve kan kaybı: Yalnızca aşınan yüzeyden ince bir tabaka alınır. Sağlam kemik hastada kalır.
- Çapraz bağların korunması: Ön ve arka çapraz bağ yerinde bırakılır. Dizin dengesini hastanın kendi bağları sağlar.
- Daha doğal diz hissi: Bağlar ve dizin sağlam yarısı korunduğu için birçok hasta dizini "kendi dizi gibi" hissettiğini söyler.
- Genellikle daha fazla bükme: Dizin doğal hareketi büyük oranda korunduğundan bükme açısı çoğunlukla total protezdekinden fazladır.
Bunlara iki nokta daha eklenebilir. Ameliyat küçüldüğü için toparlanma çoğu hastada daha çabuk olur. Enfeksiyon riski de daha düşüktür: total diz protezinde %1-3 arasında olan bu oran, kısmi protezde %1'in altındadır.
Dayanıklılık konusunda eskiden kalma bir kaygı vardır. Kısmi protezlerin çabuk bozulduğu düşünülürdü. Doğru hastada ve doğru yerleşimle bugün kısmi protezlerde 10 yıllık sağ kalım %90'lara ulaşmıştır.
Kısmi protezin sınırları nelerdir?
Bu kadar artısı olan bir ameliyat neden herkese yapılmıyor? Çünkü kısmi protez yalnızca uygun dizde iyi sonuç verir. Uygun olmayan bir dize takıldığında ağrı geçmez ve hasta kısa süre sonra ikinci bir ameliyatla karşılaşır. Sınırları açıkça bilmek gerekir.
- Yalnızca uygun hastada yapılır: Aşınma dizin bir bölümüyle sınırlı olmalı, çapraz bağlar sağlam olmalıdır. Bu koşullar yoksa kısmi protez doğru seçim değildir.
- Diğer bölüm ileride aşınabilir: Protez konmayan yarı hastanın kendi kıkırdağıdır ve yıllar içinde o da yıpranabilir. Bu durumda kısmi protez çıkarılıp total proteze geçilmesi gerekebilir.
- Hareketli yüzeyli tiplerde çıkık riski: Serbestçe kayan plastik ara parça seyrek de olsa yerinden çıkabilir. Böyle bir durumda yeniden ameliyat gerekir.
- Yerleşim hatasını affetmez: Küçük bir protez dar bir alana oturur. Açıdaki ya da konumdaki küçük bir sapma, protezin erken aşınmasına ya da sağlam yarıya fazla yük binmesine yol açabilir.
Total protezde olduğu gibi kısmi protezde de enfeksiyon, pıhtı, gevşeme ve dizde sertlik gibi riskler vardır. Kısmi protezin "küçük ameliyat" olması bu riskleri ortadan kaldırmaz, yalnızca bir kısmını azaltır.
Kimler kısmi diz protezi adayıdır?
Kısmi protez için iki hasta grubu öne çıkar. Birincisi, 50-60 yaşlarında olup kireçlenmesi henüz erken dönemde ve dizin bir yarısıyla sınırlı kalan hastalardır. Bu yaşta hasta hâlâ çalışıyor, hareketli bir yaşam sürüyor olabilir. Kemiğini ve bağlarını koruyan bir ameliyat, ileride gerekebilecek ikinci bir ameliyat için de elde sağlam doku bırakır.
İkinci grup, ileri yaşta olup dizinin yalnızca iç kısmı aşınmış hastalardır. Bu hastalarda aşınma ilerlemiş olabilir, ama dizin dış yarısı ve diz kapağı eklemi hâlâ iyi durumdadır. Daha küçük bir ameliyat, daha az kan kaybı ve daha çabuk ayağa kalkma ileri yaşta ayrıca değer taşır.
Her iki grupta da ortak koşullar vardır. Ağrı dizin belli bir tarafında toplanmış olmalıdır. Hasta çoğu zaman ağrıyan yeri parmağıyla gösterebilir. Çapraz bağlar sağlam olmalı, diz yeterince bükülüp açılabilmeli, bacaktaki eğrilik elle düzeltilebilecek ölçüde kalmış olmalıdır.
Ağrı dizin her yanına yayılmışsa, diz kapağının arkasında da belirgin aşınma varsa, bacak ileri derecede eğrilmişse ya da ön çapraz bağ kopuksa kısmi protez uygun olmaz. Romatizmal hastalıklar gibi eklemin tamamını tutan durumlarda da total protez seçilir. Genel olarak diz protezinin önerilmediği durumlar (eklem çevresinde aktif enfeksiyon, ilerleyici kemik erimesi gibi) kısmi protez için de geçerlidir.
O bacak ya da X bacak hangi yarının aşındığını gösterir mi?
Bacağın şekli, aşınmanın yeri hakkında çoğu zaman güçlü bir ipucu verir. Ayakta dururken ayak bilekleriniz birbirine değdiği halde dizlerinizin arası açık kalıyorsa buna O bacak denir. O bacakta vücut ağırlığı dizin iç yarısına biner ve yıllar içinde o taraftaki kıkırdak aşınır. Kıkırdak inceldikçe bacak daha da içe eğilir, yük daha da artar. Kireçlenmede en sık gördüğümüz tablo budur. Kısmi protezlerin büyük bölümünün dizin iç yarısına yapılmasının nedeni de budur.
Dizler birbirine değdiği halde ayak bileklerinin arası açık kalıyorsa X bacak söz konusudur. Bu durumda yük dizin dış yarısına biner ve aşınma orada başlar. Dış yarıya da kısmi protez yapılabilir, ancak bu daha seyrek karşılaşılan bir durumdur.
Yine de aynaya bakarak karar verilmez. Bacak şekli bir ipucudur, tanı değildir. Kimi hastada bacak düz göründüğü halde bir yarı belirgin biçimde aşınmıştır. Kimi hastada ise eğrilik o kadar ilerlemiştir ki öteki bölümler de hasar görmüştür. Hangi bölümün ne durumda olduğunu muayene ve görüntüleme gösterir.

Karar nasıl verilir?
Protez tipine hasta ya da hekim kendi isteğine göre karar vermez. Kararı dizin durumu belirler ve bu durum adım adım ortaya konur.
Muayene
Hekim ağrının yerini, dizin ne kadar bükülüp açıldığını, bacağın eksenini ve bağların sağlamlığını elle değerlendirir. Eğriliğin elle düzeltilip düzeltilemediğine bakar. Hastanın yaşı, kilosu, günlük hareket düzeyi ve öteki hastalıkları da hesaba katılır.
Farklı pozisyonlarda röntgen
Yatarak çekilen bir röntgen çoğu zaman yanıltır, çünkü eklem aralığındaki daralma ancak dize yük bindiğinde görünür. Bu nedenle röntgenler ayakta, basarak çekilir. Önden, yandan, diz hafif bükülüyken ve diz kapağını gösteren açılardan görüntü alınır. Gerektiğinde bacağın tamamını kalçadan ayak bileğine kadar gösteren uzun film ve dize yandan baskı uygulanarak çekilen filmler de istenir. Böylece her bölümün durumu ayrı ayrı görülür.
Gerekirse MR
Röntgen kemiği ve eklem aralığını gösterir, bağları ve kıkırdağı doğrudan göstermez. Çapraz bağların ya da sağlam görünen yarının durumu konusunda soru işareti kalırsa MR istenir.
Son karar ameliyatta verilir
Bütün bu incelemelere karşın dizin içi ancak ameliyatta doğrudan görülür. Cerrah eklemi açtığında sağlam olduğu düşünülen yarıya, diz kapağı eklemine ve çapraz bağlara gözüyle bakar. Her şey beklendiği gibiyse kısmi protez yapılır. Beklenenden fazla hasar görülürse aynı ameliyatta kesi yaklaşık 2 cm uzatılarak total proteze geçilebilir.
Bunu ameliyattan önce hekiminizle konuşun. Kısmi protez planlanan hastalarda, ameliyat sırasında gerek görülürse total proteze geçilebileceği önceden bilinmelidir. Böylece ameliyattan sonra beklemediğiniz bir durumla karşılaşmazsınız.
Geç kalmak kısmi protez şansını nasıl kaçırır?
Kısmi protezin bir "penceresi" vardır. Aşınma dizin bir yarısıyla sınırlıyken bu pencere açıktır. Hasta ağrıya katlanıp yıllarca beklediğinde üç şey olur: bacak giderek eğrilir, bozulan eksen sağlam yarıya ve diz kapağı eklemine de anormal yük bindirir, bağlar gerilip gevşer. Sonunda aşınma öteki bölümlere yayılır ve kısmi protez seçeneği ortadan kalkar. Artık total protez gerekir.
Bu, erken dönemde her ağrıyan dize ameliyat yapılması anlamına gelmez. Kireçlenmede önce kilo verme, egzersiz, fizik tedavi, ağrı kesiciler ve eklem içi iğneler denenir. Ameliyat, ağrı bu tedavilere yanıt vermediğinde ve günlük yaşamı kısıtladığında gündeme gelir. Söylemek istediğimiz şudur: Ağrınız dizin bir tarafındaysa ve tedavilere karşın geçmiyorsa değerlendirmeyi ertelemeyin. Ameliyat olmasanız bile dizinizin hangi aşamada olduğunu bilmek size zaman kazandırır.
Geç kalındığında total protez yapılır ve o da iyi sonuç veren bir ameliyattır. Kaçan şey bir tedavi değil, daha küçük bir ameliyatla çözüm bulma olanağıdır. Doğru zamanlama konusunu diz protezi ameliyatı ne zaman yapılmalı başlıklı yazımızda anlattık.
Robotik kol kısmi protezde neden özellikle önemli?
Total protezde dizin bütün yüzeyi yenilendiği için eklemin dengesini cerrah baştan kurar. Kısmi protezde durum farklıdır. Yeni parça, hastanın kendi kıkırdağı ve kendi bağlarıyla yan yana, onlarla uyum içinde çalışmak zorundadır. Protez olması gerekenden biraz yüksek ya da biraz eğik oturursa ya plastik parça erken aşınır ya da yük sağlam yarıya kayar ve orası hızla bozulur. Kısaca, yerleşim hatasını diz tolere etmez. Üstelik ameliyat küçük bir kesiden yapıldığı için cerrahın görüş alanı da dardır.
Ameliyatlarımızda kullandığımız robotik kol sistemi bu noktada işe yarar. Ameliyattan önce dizin tomografisi çekilir ve bilgisayarda üç boyutlu modeli oluşturulur. Protezin büyüklüğü, alınacak kemik miktarı ve yerleşim açıları bu model üzerinde kişiye özel planlanır. Ameliyatta uyluk ve kaval kemiğine yerleştirilen işaretleyicileri kameralar izler, sistem kemiğin konumunu anlık olarak bilir. Cerrah dizin bağ dengesini ölçer ve plana son ayarı verir.
Kesileri robot yapmaz. Cerrah robotik kolu eliyle yönlendirerek yapar. Kol kendi başına hareket etmez, yalnızca planlanan sınırın dışına çıkılmasına izin vermez. Böylece çapraz bağlar ve dizin sağlam yarısı korunur, protez planlanan yere oturur.
Dürüst olmak gerekirse robotik cerrahi riski sıfırlamaz. Enfeksiyon ya da pıhtı gibi riskler robotik ameliyatta da vardır ve sonuç hâlâ doğru hasta seçimine, cerrahın deneyimine bağlıdır. Yöntemin kendine özgü eksileri de vardır: ameliyat öncesinde tomografi gerekir, maliyet artar, ameliyat süresi bir miktar uzayabilir. Sistemin total protezdeki kullanımını robotik diz protezi sayfamızda anlattık.
İyileşme süreci iki ameliyatta nasıl farklılaşır?
Ameliyat günü ve sonrası iki ameliyatta birbirine benzer. Anestezi genellikle belden uyuşturmayla yapılır, ağrı kontrolü için aynı yöntemler kullanılır. Her iki ameliyattan sonra da hasta ertesi gün yürüteç ya da baston desteğiyle, ameliyatlı bacağına basarak yürümeye başlar.
Fark hızda ortaya çıkar. Kısmi protezde hastanede kalış ortalama 3 gündür. Total protezde bu süre 2-4 gün arasında değişir. Kısmi protez yapılan hastalar genellikle desteği daha erken bırakır, dizlerini daha çabuk büker, merdiveni daha rahat iner çıkar. Dokuya daha az dokunulduğu için şişlik ve ağrı da çoğu hastada daha hafif geçer.
Total protezde diz bükme 4-6 haftada en yüksek dereceye ulaşır ve ortalama 110-120 derece olur. Kısmi protezde bükme çoğunlukla daha fazladır. Araç kullanmaya en az 6 hafta sonra, ofis işine yaklaşık 6 haftada dönülür. Kısmi protezde bu süreler hastanın durumuna göre kısalabilir, kararı kontrolde hekiminiz verir.
Değişmeyen bir şey vardır: Egzersizler iki ameliyatta da iyileşmenin yarısıdır. Protez ne kadar iyi yerleşirse yerleşsin, çalıştırılmayan diz sertleşir. Hafta hafta neler beklemeniz gerektiğini iyileşme süreci yazımızda bulabilirsiniz.
Hangisi daha iyi değil, hangisi size uygun?
Aşağıdaki tablo iki ameliyatı ana başlıklarıyla karşılaştırır. Tabloyu bir puan cetveli gibi okumayın. Soldaki sütunun satırları daha çekici görünebilir, ama o sütun yalnızca dizi buna uygun olan hasta için geçerlidir.
| Özellik | Kısmi (yarım) diz protezi | Total diz protezi |
|---|---|---|
| Yenilenen bölüm | Yalnızca aşınan yarı (çoğunlukla iç yarı) | Dizin üç bölümü |
| Cilt kesisi | Daha küçük | Daha uzun |
| Kemik ve kan kaybı | Daha az | Daha fazla |
| Çapraz bağlar | Korunur | Ön çapraz bağ genellikle alınır |
| Diz hissi | Daha doğal | Çoğu hasta zamanla alışır |
| Diz bükme | Genellikle daha fazla | Ortalama 110-120 derece |
| Hastanede kalış | Ortalama 3 gün | Ortalama 2-4 gün |
| Enfeksiyon riski | %1'in altında | %1-3 |
| Kimlere uygun | Aşınması bir bölümle sınırlı, çapraz bağları sağlam hastalar | Aşınması birden fazla bölüme yayılmış hastalar |
| İleride ne olabilir | Diğer bölüm aşınırsa total proteze geçiş gerekebilir | Gevşeme ya da aşınma olursa revizyon gerekebilir |
Muayenede sık duyduğumuz bir cümle vardır: "Hocam, bana yarım olanından yapın, o daha hafifmiş." İsteği anlıyoruz. Ama üç bölümü de aşınmış bir dize kısmi protez takmak, lastiklerinin dördü de eskimiş bir arabanın yalnızca birini değiştirmeye benzer. Ağrı geçmez, hasta kısa süre sonra yeniden ameliyat masasına gelir.
Tersi de doğrudur. Yalnızca iç yarısı aşınmış, bağları sağlam bir dize total protez yapmak, hastanın sağlam dokusunu gereksiz yere feda etmek olur. Sonuç yine iyi olabilir, ama hasta daha küçük bir ameliyatla aynı rahatlığa kavuşabilecekken daha büyüğünü geçirmiş olur.
Bu yüzden doğru soru "hangisi daha iyi" değil, "benim dizim hangisine uygun" sorusudur. Yanıtı da dizinizin muayenesi ve filmleri verir. Komşunuzun, akrabanızın dizi sizin diziniz değildir. Onlara iyi gelen ameliyat size uymayabilir.
Hekiminize sorabileceğiniz sorular: Dizimin hangi bölümleri aşınmış? Çapraz bağlarım sağlam mı? Kısmi protez için uygun muyum, değilsem neden? Ameliyatta total proteze geçme olasılığım nedir?
Sık sorulan sorular
Kısmi diz protezi kaç yıl dayanır?
Uygun hastada ve doğru yerleşimle kısmi protezlerde 10 yıllık sağ kalım %90'lara ulaşmıştır. Protezin ömrünü kilo, hareket düzeyi ve dizin sağlam yarısının zaman içindeki durumu da etkiler. Düzenli kontroller bu nedenle önemlidir.
Kısmi protez sonradan total proteze çevrilebilir mi?
Evet. Yıllar içinde dizin öteki bölümü aşınırsa ya da protez gevşerse kısmi protez çıkarılır ve yerine total protez takılır. Kısmi protezde az kemik alındığı için bu geçiş çoğu hastada yapılabilir. Yine de bu ikinci bir ameliyattır ve hafife alınmamalıdır.
İleri yaştayım, kısmi protez olabilir miyim?
Olabilirsiniz. Belirleyici olan yaş değil, dizin durumudur. Dizinizin yalnızca iç kısmı aşınmışsa ve çapraz bağlarınız sağlamsa ileri yaş kısmi proteze engel değildir. Daha küçük bir ameliyat olması ileri yaşta bir kolaylık da sağlar.
İki dizime farklı protez takılabilir mi?
Takılabilir. Her diz ayrı değerlendirilir. Bir dizde aşınma bir bölümle sınırlıyken ötekinde yayılmış olabilir. Bu durumda bir dize kısmi, ötekine total protez yapılması olağandır.
Röntgenime bakarak hangi protezin gerektiği söylenebilir mi?
Ayakta, basarak çekilmiş röntgenler iyi bir ön fikir verir. Hangi bölümün aşındığı çoğu zaman filmden anlaşılır. Ancak bağların durumu ve bacağın düzeltilebilirliği muayeneyle değerlendirilir, bu yüzden son söz muayeneden sonra söylenir.
Kısmi protez ameliyatı robotik kolla yapılırsa tomografi şart mı?
Evet. Robotik kol sistemiyle yapılan ameliyatlarda planlama dizin tomografisinden oluşturulan üç boyutlu model üzerinde yapılır. Tomografi çekimi kısa sürer ve ameliyattan önce tamamlanır.
Özetle
Kısmi protez dizin yalnızca aşınan bölümünü, total protez üç bölümünü de yeniler. Kısmi protez daha küçük bir ameliyattır ve daha doğal bir diz hissi verir, ama yalnızca aşınması bir bölümle sınırlı, çapraz bağları sağlam hastalara uygundur. Hangisinin size uygun olduğunu dizinizin muayenesi ve filmleri gösterir. Ayakta çekilmiş diz röntgenlerinizi WhatsApp üzerinden gönderirseniz Prof. Dr. Levent Altınel ücretsiz olarak değerlendirir. Bunun için doktor görüşü sayfamızı kullanabilir, muayene için randevu alabilirsiniz.

