Diz ağrısı çoğu zaman hayatın içine yavaş yavaş yerleşir. Önce uzun yürüyüşlerden vazgeçilir, sonra pazar alışverişi çocuklara bırakılır, bir süre sonra evin merdiveni bile hesap edilerek çıkılır. Bu noktaya gelen pek çok hasta aynı soruyu sorar: "Ben ameliyatlık mıyım, yoksa biraz daha bekleyebilir miyim?"
Bu sorunun yanıtı röntgen filmiyle bitmez. Filmde birbirine çok benzeyen iki dizin sahibi, günlük yaşamda bambaşka şikâyetler anlatabilir. Protez kararı ağrının şiddetine, daha önce denenen tedavilere, hastanın genel sağlık durumuna ve ameliyattan ne beklediğine birlikte bakılarak verilir.
Ameliyatlarımızda robotik kol sistemini kullanıyoruz. Bu sistem protezin yerleşimini kişiye özel planlamaya yardım eder, ancak adaylık ölçütlerini değiştirmez. Önce "bu dize protez gerekli mi" sorusu yanıtlanır, ardından "hangi protez, hangi yöntemle" sorusuna geçilir.
Diz protezi hangi şikâyetlerde gündeme gelir?
Diz protezine götüren nedenlerin başında diz kireçlenmesi gelir. Kireçlenme, eklem yüzeyini kaplayan kıkırdağın zamanla aşınmasıdır. Kıkırdak inceldikçe diz ağrır, şişer ve hareketleri kısıtlanır. Bu tablo her hastada ameliyat gerektirmez. Önce kilo verme, egzersiz, fizik tedavi, ağrı kesiciler ve eklem içi iğneler gibi ameliyatsız yöntemler denenir. Birçok hasta bu tedavilerle uzun süre rahat eder.
Protez, bu tedavilere rağmen ağrı geçmiyorsa ve günlük yaşam belirgin biçimde daralmışsa konuşulur. Bu yüzden muayenede sorduğumuz sorular hep gündelik hayata dairdir: Ne kadar yürüyebiliyorsunuz? Merdiveni nasıl çıkıyorsunuz? Geceleri uyuyabiliyor musunuz?
Pazara, markete gidemez olmak
Yürüme mesafesinin kısalması, hastalardan sık duyduğumuz işaretlerden biridir. Eskiden pazarı baştan sona dolaşan kişi artık yarı yolda oturacak bir yer arar. Sonra pazara gitmeyi bırakır, alışverişi eşine ya da çocuklarına devreder. Camiye, komşuya, torunun okuluna yürümek gözünde büyür. Mesafe kısaldıkça hareket azalır, hareket azaldıkça bacak kasları zayıflar ve diz yükü daha zor taşır.
Merdiven, oturup kalkma ve çorap giyme
Merdiven, dize fazla yük bindiren gündelik hareketlerden biridir. Kireçlenmesi ilerlemiş hastalar basamakları trabzana tutunarak, her basamakta iki ayağını yan yana getirerek çıkar. İnerken zorlanan da çoktur. Alçak koltuktan ya da tuvaletten kalkarken ellerle destek almak gerekir. Diz yeterince bükülmediği için çorap giymek, ayakkabı bağlamak, ayak tırnağı kesmek başkasının yardımını ister hâle gelir. Bazı hastalar dizini tam düz hâle getiremediğini, bacağının hep hafif bükülü kaldığını fark eder.
Gece ağrısı
Başlangıçta ağrı yalnızca hareketle gelir, dinlenince geçer. Hastalık ilerledikçe ağrı dinlenirken de sürer ve geceleri uykudan uyandırır. Yatakta dönmek, dize rahat bir pozisyon bulmak zorlaşır. Uykusuz geçen geceler gündüze yorgunluk ve isteksizlik olarak yansır. Eskiden yeten ağrı kesicinin artık yetmemesi, ilaç ihtiyacının giderek artması da aynı gidişin parçasıdır.
Bacağın şeklinin bozulması
İlerlemiş kireçlenmede bacağın ekseni kayar. Dizler dışa doğru açılır (O bacak) ya da içe doğru birbirine yaklaşır (X bacak). Hasta bunu çoğu zaman aynada ya da pantolon paçasının duruşunda görür; yakınları yürüyüşünün değiştiğini söyler. Çarpıklık arttıkça yük dizin bir yarısına biner ve o taraftaki aşınma hızlanır.
Aşağıdaki durumlardan birkaçı sizde de varsa bir ortopedi uzmanına muayene olmanın zamanı gelmiştir:
- Tedavilere rağmen geçmeyen şiddetli diz ağrısı
- Giderek artan ağrı kesici ihtiyacı
- Yürüme mesafesinin belirgin biçimde kısalması
- Dizi tam açamama
- Bacakta gözle görülen çarpıklık
- Merdiven çıkmada, oturup kalkmada ve çorap giymede güçlük
Bu belirtiler kendi başına ameliyat kararı anlamına gelmez, yalnızca değerlendirme gerektiğini gösterir. Ameliyatı ne kadar bekletmenin doğru olduğunu diz protezi ameliyatı ne zaman yapılmalı başlıklı yazımızda ayrıca anlattık.
Yaş kaç olmalı, yaşın rolü nedir?
Kireçlenmeye bağlı diz protezi genellikle 60-65 yaşından sonra tercih edilir. Bunun nedeni protezin de bir ömrünün olmasıdır. Uygun teknik ve modern tasarımlarla protezler 15-20 yıla kadar kullanılabilir. Hasta ne kadar genç ve hareketliyse, protezin yıllar içinde aşınması ve ileride yenilenmesi (revizyon ameliyatı) ihtimali o kadar hesaba katılır. Genç hastada ameliyatsız seçenekler bu nedenle daha uzun süre denenir.
Yine de yaş kesin bir ölçüt değildir. Kararı belirleyen, nüfus cüzdanındaki tarihten çok dizin durumu ve hastanın çektiği sıkıntıdır.
Genç hastalarda protez
Kireçlenme yaşına gelmeden dizi ağır hasar görmüş hastalar da vardır. İltihaplı romatizmal hastalıklar eklemi erken yaşta bozabilir. Geçirilmiş bir trafik kazası, eklemin içine uzanan bir kırık ya da ağır bir bağ yaralanması yıllar sonra dizde kalıcı hasar bırakabilir. Böyle bir hastanın eklem yüzeyi bozulmuşsa ve diğer tedaviler yetersiz kalıyorsa, genç olması protezi konuşmaya engel olmaz. Bu hastalarla protezin ömrünü, ileride ikinci bir ameliyat gerekebileceğini ve protezle hangi etkinliklerin uygun olmadığını ameliyattan önce açıkça konuşuruz.
İleri yaştaki hastalar
Çok ileri yaştaki hastaların yakınları sıkça "Bu yaştan sonra ameliyat olunur mu?" diye sorar. Yaş kendi başına engel değildir. Bakılan şey kalbin ve akciğerlerin ameliyatı kaldırıp kaldıramayacağı, hastanın zihinsel durumu, ameliyattan sonra egzersizlerini yapıp yapamayacağı ve evde ona destek olacak birinin bulunup bulunmadığıdır. Anestezi genellikle belden uyuşturma yöntemiyle verilir. Hastalar ameliyattan bir gün sonra yürüteç ya da baston desteğiyle, ameliyatlı bacağına basarak yürümeye başlar.
İleri yaşta terazinin bir kefesinde ameliyatın riskleri, öbür kefesinde hareketsiz kalmanın getirdikleri durur. Ağrı yüzünden evden çıkamayan, giderek yatağa bağımlı hâle gelen bir hastada hareketsizliğin de sağlığa zararı vardır. Bu dengeyi ortopedi hekimi kendi başına kurmaz; anestezi ve ilgili branş hekimlerinin görüşü alınır, karar hasta ve ailesiyle birlikte verilir.

Kilo, şeker hastalığı, kalp ve tansiyon ameliyata engel mi?
Diz protezi düşünülen yaş grubunda hastaların çoğunun bilinen bir ya da birkaç hastalığı vardır. Tansiyon, şeker hastalığı ya da kalp rahatsızlığı olması protez ameliyatını kendiliğinden dışarıda bırakmaz. Önemli olan bu hastalıkların ameliyat döneminde kontrol altında olmasıdır. Ameliyattan önce kan tahlilleri ve gerekli tetkikler yapılır, anestezi hekimi hastayı görür, eşlik eden hastalıkları ilgili branş hekimleri değerlendirir. Ameliyat tarihi bu değerlendirmeler tamamlandıktan sonra kesinleşir.
Kilo
Fazla kilo hem kireçlenmenin ilerlemesinde hem de ameliyatın seyrinde rol oynar. Kilo vermek zaten ameliyatsız tedavinin bir parçasıdır. Morbid obezite düzeyindeki kiloda ise diz protezi önerilmez; önce kilonun azaltılması gerekir. Dizi ağrıyan birine "yürü, kilo ver" demenin ne kadar zor uygulandığını biliyoruz. Bu durumda beslenme desteği almak, dize yük bindirmeyen yüzme ve egzersiz bisikleti gibi hareketlere yönelmek yardımcı olabilir. Kilonuzun ameliyat için uygun olup olmadığı muayenede, genel sağlık durumunuzla birlikte değerlendirilir.
Şeker hastalığı
Şeker hastalığı enfeksiyon riskini artıran durumlardan biridir. Bu nedenle ameliyattan önce kan şekerinin düzenli seyretmesi istenir ve hastayı izleyen hekim sürece dâhil edilir. Vücuttaki başka enfeksiyon odakları da aynı açıdan önemlidir. Çürük dişler, diş eti iltihabı ya da idrar yolu enfeksiyonu varsa ameliyattan önce tedavi edilmelidir.
Kalp ve tansiyon
Kalp hastalığı olan, daha önce kalp ameliyatı ya da damar girişimi geçirmiş hastaları ameliyat öncesinde kardiyoloji hekimi değerlendirir. Tansiyonun ameliyat döneminde kontrol altında olması beklenir. Kan sulandırıcı ya da kanamayı artırabilen başka ilaçlar kullanıyorsanız bunu mutlaka bildirin. Hangi ilacın nasıl düzenleneceğine hekimleriniz karar verir; hiçbir ilacı kendi kararınızla bırakmayın.
Muayeneye gelirken: Bilinen hastalıklarınızı, geçirdiğiniz ameliyatları ve kullandığınız bütün ilaçları bir kâğıda yazıp yanınızda getirin. Sigara kullanıyorsanız ameliyattan önce bırakmanız önerilir.
Diz protezi hangi durumlarda önerilmez?
Bazı durumlarda protez hastaya yarardan çok sorun getirebilir. Aşağıdaki tablolarda diz protezi önerilmez:
- Eklem çevresinde aktif enfeksiyon
- İlerleyici kemik erimesi
- Nöropatik eklem (eklemin duyusunu yitirdiği sinir hasarı tablosu)
- Kas hastalıkları ve felç
- Morbid obezite
- Demans ve kişisel bakım yetersizliği
Bu maddelerin her birinin bir mantığı vardır. Enfeksiyon bulunan bir bölgeye protez yerleştirilmez, çünkü mikrop proteze yerleşebilir. Protez kemiğe tutunur ve çevresindeki kaslarla çalışır. Kemik onu taşıyamayacak kadar zayıfsa ya da bacak kasları felç veya kas hastalığı nedeniyle dizi kontrol edemiyorsa, beklenen yarar sağlanamaz. Duyusunu yitirmiş eklemde hasta dizini koruyamaz ve protez erken zarar görebilir.
Demans ve kişisel bakım yetersizliği ise ameliyat sonrası dönemle ilgilidir. Protez ameliyatının başarısı yalnızca ameliyathanede belirlenmez. Hastanın egzersizlerini yapması, yara bakımına ve önerilere uyması gerekir. Bunları yerine getiremeyecek durumdaki bir hastada ameliyatın riski, sağlayacağı yararın önüne geçebilir.
Listenin dışında kalan bir grup daha vardır: protez gerekmeyenler. Kireçlenmesi hafif olan, ağrısı ilaç, egzersiz ya da fizik tedaviyle kontrol altına alınan hastaya protez önermeyiz. Ameliyattan beklentisi protezle bağdaşmayan hastalarla da bunu baştan konuşuruz. Protezli dizle yürüyüş, yüzme, egzersiz bisikleti ve golf uygundur; koşu, atlama, temaslı ve müsabakalı sporlar önerilmez.
Robotik cerrahi her hastaya uygun mu?
Protez kararı verildikten sonra sıra yönteme gelir. Robotik diz protezi ameliyatında önce dizin tomografisi çekilir ve bilgisayarda üç boyutlu modeli oluşturulur. Protezin büyüklüğü, kemik kesi miktarları ve yerleşim açıları bu model üzerinde kişiye özel planlanır. Ameliyatta kesileri cerrah, robotik kolu eliyle yönlendirerek yapar. Robotik kol kendi başına hareket etmez; yalnızca planlanan sınırın dışına çıkılmasına izin vermez. Böylece çevredeki bağların ve sağlam dokuların korunması, protezin daha doğru yerleştirilmesi hedeflenir.
Planlama ameliyat masasında da sürer. Cerrah ameliyat sırasında dizin bağ dengesini ölçer ve plana son ayarı verir. Bacağında belirgin çarpıklık olan hastalarda bu ölçüm, bacak şeklinin daha doğru düzeltilmesine yardım eder. Hedeflenen öteki yararlar arasında daha az kemik ve kan kaybı, daha küçük cilt kesisi, daha az ağrı ve günlük yaşama daha hızlı dönüş sayılabilir. Bunlar hedeftir; her hastada aynı ölçüde gerçekleşeceğine söz verilemez, çünkü iyileşme hastanın yaşına, kas gücüne ve egzersizlerine gösterdiği özene de bağlıdır.
Diz protezi için uygun bulunan hastalarda robotik yöntem genellikle bir seçenektir. Hangi yöntemin size uygun olduğuna muayene ve tetkiklerden sonra hekiminiz karar verir.
Yöntemin bilinmesi gereken başka yanları da vardır. Ameliyattan önce tomografi çekilmesi şarttır. Ameliyat süresi bir miktar uzayabilir. Maliyet klasik yönteme göre artar; güncel bilgi için bizi arayabilirsiniz. Robotik cerrahi riskleri de sıfırlamaz. Enfeksiyon, pıhtı, dizde sertlik gibi riskler bu yöntemde de vardır ve ameliyattan önce hastayla konuşulur.
| Durum | Genel yaklaşım |
|---|---|
| Tedavilere yanıt vermeyen ileri kireçlenme | Protez için değerlendirilir; robotik yöntem genellikle bir seçenektir |
| Dizin yalnızca bir yarısında aşınma | Kısmi protez açısından değerlendirilir |
| Şeker, kalp, tansiyon hastalığı | İlgili branş hekimleri değerlendirir, hastalık kontrol altına alınır |
| Eklem çevresinde aktif enfeksiyon | Protez önerilmez |

İki dizi de ağrıyanlar için ne yapılır?
Kireçlenme çoğu hastada iki dizi birden tutar, ancak dizlerden biri genellikle diğerinden daha kötüdür. "İkisi aynı anda mı yapılır, sırayla mı?" sorusunun herkes için geçerli bir yanıtı yoktur. Buna muayenede karar verilir. Hastanın yaşı, genel sağlık durumu, eşlik eden hastalıkları, iki dizdeki hasarın derecesi ve ameliyat sonrası evde alacağı destek birlikte tartılır.
Dizlerden biri belirgin biçimde daha ağrılıysa çoğu zaman önce o diz ele alınır. Bazı hastalarda bir diz düzeldikten sonra yük dengelenir ve diğer diz bir süre daha idare edilebilir. Bazılarında ikinci ameliyat da gerekir. İki ameliyatın arasının ne kadar olacağı hastanın toparlanmasına göre belirlenir. Röntgenlerinizi gönderirken iki dizin filmini birlikte iletmeniz değerlendirmeyi kolaylaştırır.
Kısmi diz protezi kimlere uygun olabilir?
Her aşınmış dizin tamamının değiştirilmesi gerekmez. Aşınma dizin yalnızca iç ya da dış yarısındaysa ve çapraz bağlar sağlamsa kısmi (yarım) diz protezi düşünülebilir. Bu ameliyatta dizin sağlam bölümlerine dokunulmaz. Kesi daha küçüktür, kemik ve kan kaybı daha azdır, hastalar dizlerini daha doğal hisseder.
Kısmi protezde diz yerleşim hatalarını tolere etmez; bu yüzden hassas yerleştirme özellikle önemlidir ve robotik kol sistemi bu ameliyatta da kullanılabilir. Zamanlama da önem taşır. Geç kalınırsa dizin sağlam yarısı da aşınır ve total protez gerekir. Hangi protezin size uygun olduğu röntgen ve muayeneyle anlaşılır. Ayrıntıları kısmi mi total mi diz protezi yazımızda bulabilirsiniz.
Muayenede ve röntgende neye bakılır?
Değerlendirme hastayı dinlemekle başlar. Ağrının ne zamandır sürdüğü, günün hangi saatinde arttığı, ne kadar yürüyebildiğiniz, bugüne kadar hangi tedavileri gördüğünüz sorulur. Ardından yürüyüşünüz izlenir. Dizin ne kadar büküldüğüne ve tam açılıp açılmadığına, bacağın eksenine, dizde şişlik olup olmadığına, bağların sağlamlığına bakılır. Kalça ve bel de kontrol edilir, çünkü bu bölgelerden kaynaklanan ağrılar dize vurabilir ve hasta bunu diz ağrısı sanabilir.
Röntgen genellikle ayakta, dizlere yük verilirken çekilir. Böylece eklem aralığının gerçek durumu görülür. Filmde eklem aralığının ne kadar daraldığına, aşınmanın dizin hangi bölümünde olduğuna, kemik uçlarındaki çıkıntılara ve bacaktaki eğriliğin derecesine bakılır. Kemiğin genel görünümü kemik kalitesi hakkında fikir verir.
Röntgen ile muayene birbirini tamamlar. Filmi kötü görünen ama yaşamı fazla kısıtlanmamış hastada acele edilmez. Filmi orta derecede görünen, buna karşın geceleri uyuyamayan ve tedavilerden yarar görmeyen hastada ise protez gündeme gelebilir. Robotik ameliyat kararı verildiğinde planlama için ayrıca dizin tomografisi çekilir.
Ücretsiz röntgen değerlendirmesi nasıl işler?
Muayeneye gelmeden önce bir ön fikir almak isteyen hastalar röntgenlerini WhatsApp üzerinden bize gönderebilir. Bu değerlendirme ücretsizdir. Elinizdeki filmi aydınlık bir pencereye ya da ışıklı bir ekrana tutup net bir fotoğrafını çekmeniz yeterlidir. Filmin yanında yaşınızı, şikâyetlerinizin ne zamandır sürdüğünü, bilinen hastalıklarınızı ve bugüne kadar gördüğünüz tedavileri kısaca yazarsanız değerlendirme daha sağlıklı olur.
Prof. Dr. Levent Altınel filmi inceler ve durumunuz hakkında size ön bilgi verilir: dizde protez gerektirecek düzeyde bir aşınma görünüyor mu, muayeneye gelmeniz gerekli mi, ameliyatsız tedavilerle devam edilebilir mi. Bu bir ön değerlendirmedir ve muayenenin yerini tutmaz; ameliyat kararı her zaman yüz yüze muayeneden sonra verilir.
Yurt dışından gelecek hastalarımız havalimanından ücretsiz karşılanır. Ayrıntılar hasta karşılama sayfamızda yer alıyor.
Sık sorulan sorular
Röntgenimde kireçlenme çıktı, mutlaka ameliyat olmam gerekir mi?
Hayır. Röntgende kireçlenme görülmesi ameliyat gerektiği anlamına gelmez. Önce ameliyatsız tedaviler denenir. Protez, ağrı bu tedavilere yanıt vermediğinde ve günlük yaşamı kısıtladığında düşünülür.
Altmış yaşından gencim, protez yapılabilir mi?
Yaş kesin bir ölçüt değildir. Romatizmal bir hastalık ya da kaza sonrası gelişen hasar gibi durumlarda daha genç hastalara da protez uygulanabilir. Karar dizin durumuna ve diğer tedavilerin sonucuna göre verilir.
Şeker hastasıyım, ameliyat olabilir miyim?
Şeker hastalığı ameliyata kendi başına engel değildir, ancak enfeksiyon riskini artırır. Ameliyattan önce kan şekerinizin düzenli olması istenir ve sizi izleyen hekim sürece dâhil edilir.
İki dizim birden ameliyat edilebilir mi?
Bunun herkese uyan bir yanıtı yoktur. Genel sağlık durumunuz ve iki dizdeki hasarın derecesi değerlendirilir, karar muayenede verilir.
Ameliyatı robot mu yapıyor?
Hayır. Ameliyatı cerrah yapar. Robotik kol, cerrahın elinde planlanan sınırlar içinde çalışan bir yardımcıdır ve kendi başına hareket etmez.
Özetle
Diz protezi; ameliyatsız tedavilere rağmen ağrısı geçmeyen, yürüme mesafesi kısalan, merdivende ve gece uykusunda zorlanan hastalar için düşünülür. Yaş, kilo ve eşlik eden hastalıklar kararı etkiler, ancak çoğu zaman engel değil, ameliyat öncesinde düzenlenmesi gereken başlıklardır. Robotik yöntemin size uygun olup olmadığı da aynı değerlendirmenin içinde netleşir. Kendi durumunuzu öğrenmek isterseniz röntgeninizi WhatsApp'tan gönderip ücretsiz röntgen değerlendirmesi isteyebilir ya da randevu alarak muayeneye gelebilirsiniz.

